ՈՒ՞Ր ԵՆՔ ՄԵՆՔ, ԱՆԿԱԽՈՒԹԵԱՆ 36-ԱՄԵԱԿԻ ՇԵՄԻՆ՝ ՊԵՏԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ՄԵԾ ՀԱՐՑՈՒՄԸ ԱՀԱՐՈՆ ՇԽՐՏԸՄԵԱՆ

Aharon Shekerdemian

ՈՒ՞Ր ԵՆՔ ՄԵՆՔ, ԱՆԿԱԽՈՒԹԵԱՆ 36-ԱՄԵԱԿԻ ՇԵՄԻՆ՝ ՊԵՏԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ՄԵԾ ՀԱՐՑՈՒՄԸ

ԱՀԱՐՈՆ ՇԽՐՏԸՄԵԱՆ

21 սեպտեմբեր 2026-ին Հայաստանի Հանրապետութիւնը պիտի ամբողջացնէ իր վերանկախացած պետականութեան երեսունհինգ տարին եւ պիտի թեւակոխէ երեսունվեցերորդը:

Երեսունհինգ տարի:

Ժողովուրդի մը պատմութեան մէջ` ակնթարթ: Պետութիւն կառուցելու համար` բաւական երկար ժամանակ, որպէսզի արդէն կարելի ըլլայ ոչ միայն հպարտանալ ձեռքբերումներով, այլ նաեւ` անխնայօրէն հաշուարկել կորուստները, սխալները, ձախողումները եւ չօգտագործուած կարելիութիւնները:

Ու այսօր` անկախութեան հերթական տարեդարձին ընդառաջ, մեզի պէտք է ոչ այնքան տօնական ճառ, որքան` համազգային մեծ ինքնաքննութիւն:

Ո՞ւր էինք 1991-ին:

Ո՞ւր ենք այսօր:

Եւ մանաւանդ` ո՞ւր պիտի ըլլանք վաղը, եթէ ներկայ ընթացքը շարունակուի:

Հայաստանը այսօր յայտնուած է` ռուս-ամերիկեան մրցակցութեան, Եւրոպական Միութեան ու Եւրասիական տնտեսական համակարգին միջեւ ընտրութեան, թուրք-ազրպէյճանական ռազմավարական ծրագիրներու, ամերիկեան ներկայութեան եւ իրանեան անվտանգային մտահոգութիւններու գրեթէ մէկտեղուած խաչմերուկին վրայ:

Այս բոլորը տեղի կ՛ունենան փոքր տարածք ունեցող, սահմանափակ մարդկային ու տնտեսական ներուժով երկրի մը շուրջ: Ու այդ երկիրը մեր հայրենիքն է:

Մեծ պետութիւնները Հարաւային Կովկասը կը դիտեն քարտէսի վրայ: Մենք այդ քարտէսին վրայ կ՛ապրինք: Անոնց համար այստեղ գոյութիւն ունին` ճանապարհներ, երկաթուղիներ, կազատարներ, ուժանիւթի հաղորդակցութիւններ, շուկաներ, ազդեցութեան գօտիներ եւ ռազմավարական դիրքեր: Մեզի համար` հայրենի տուն, հող, սահման, ժողովուրդ, պատմութիւն եւ պետականութիւն:

Այս տարբերութիւնը հասկնալը պետական մտածողութեան առաջին պայմանն է:

Երբ ուրիշ պետութիւն մը կը խօսի Հայաստանի սահմանադրութեան մասին

Ազրպէյճանը ակնարկներով չի խօսիր այլեւս: Պաքուի բարձրաստիճան պաշտօնատարներ բարձրաձայն կը խայտառակեն մեզ, Հայաստանի սահմանադրութեան մէջ իրենց կողմէ տարածքային պահանջ նկատուող դրոյթի վերացումը անհրաժեշտ պայման կը համարեն խաղաղութեան համաձայնագիրի վերջնական ստորագրութեան համար:

Կարելի է երկար իրաւական բանավէճ ունենալ:

Սակայն հիմնական հարցը իրաւագիտական սահմաններէն անդին կ՛անցնի: Այդ ե՞րբ օտար պետութեան մը ղեկավարութիւնը սկսաւ որոշել` ի՛նչ պէտք է մնայ եւ ի՛նչ պէտք է փոխել Հայաստանի Հանրապետութեան սահմանադրութեան մէջ:

Եթէ Հայաստանը սեփական ներքին քննարկումներու, պետական բարեփոխումներու եւ ժողովուրդին կամքով որոշէ նոր սահմանադրութիւն ունենալ, այդ մէկը Հայաստանի քաղաքացիներուն իրաւունքն է: Բայց երբ նոյն փոփոխութիւնը կը յայտնուի արտաքին պահանջի կողքին, իրավիճակը բոլորովին ուրիշ իմաստ կը ստանայ: Խնդիրը նոյնիսկ այն չէ, թէ վաղուան սահմանադրութեան մէջ ո՛ր նախադասութիւնը պիտի մնայ կամ պիտի վերանայ:

Խնդիրը նախադէպն է:

Այսօր` սահմանադրութիւնը:

Վաղը` պատմական փաստաթուղթ մը:

Միւս օրը` պետական խորհրդանիշ մը:

Ապա` արտաքին քաղաքական որոշում մը:

Պետութիւնները երբեմն համաձայնութիւններ կը կնքեն եւ փոխզիջումներ կը կատարեն: Սակայն պետական ինքնիշխանութիւնը կը սկսի հոն, ուր ժողովուրդ մը կը կարողանայ ինքնուրոյն որոշել իր հիմնարար օրէնքին բովանդակութիւնը:

Թուրքիա, իր կարգին, կը շարունակէ Հայաստանի հետ կարգաւորման գործընթացը ներկայացնել տարածաշրջանային ընդհանուր խաղաղութեան եւ Ազրպէյճանի հետ գործընթացներուն զուգահեռ ընթացող քաղաքականութեան մը մէջ եւ հրապարակաւ կը շեշտէ իր աջակցութիւնը «եղբայրական Ազրպէյճանի» խաղաղութեան ջանքերուն:

Հետեւաբար Երեւանը պարտաւոր է գիտնալ ոչ միայն այն, թէ այսօր ի՛նչ փաստաթուղթ պիտի ստորագրէ, այլ նաեւ` ի՛նչ քաղաքական տրամաբանութիւն կրնայ ամրագրել այդ ստորագրութեամբ:

Միւս կողմէ` 2025-ին ընդունուած օրէնք մը արձանագրեց ԵՄ անդամակցութեան գործընթաց սկսելու քաղաքական ձգտումը, իսկ 4-5 մայիս 2026-ին Երեւանի մէջ գումարուեցաւ Հայաստան-ԵՄ առաջին գագաթաժողովը: Եւրոպական Միութիւնը բացայայտօրէն կը խօսի Հայաստանը իրեն աւելի մօտեցնելու եւ ոլորտային համարկումը խորացնելու մասին:

Հայաստան միաժամանակ կը շարունակէ մնալ ԵԱՏՄ-ի անդամ:

Մոսկուան ալ աւելի յստակ դարձուցած է իր տեսակէտը` ԵՄ անդամակցութեան ճանապարհը եւ ԵԱՏՄ անդամակցութիւնը վերջնական հանգրուանին անհամատեղելի համարելով: Ռուսիա նաեւ վերջին ամիսներուն տնտեսական ճնշման միջոցներ կիրարկած է հայկական որոշ արտածումներու նկատմամբ:

Հարցը դարձեալ Եւրոպայի կամ Ռուսիոյ նկատմամբ սիրոյ կամ հակակրանքի հարց չէ:

Պետական քաղաքականութիւնը չի կառուցուիր զգացական նախընտրութեամբ:

Ժողովուրդը իրաւունք ունի իմանալու

Եթէ Հայաստանը կը շարժի դէպի Եւրոպական Միութիւն, ի՞նչ ժամանակացոյցով: Ի՞նչ տնտեսական անցումային ծրագիրով: Ի՞նչ պիտի պատահի ռուսական շուկային, ուժանիւթային կախուածութեան, դրամական փոխանցումներուն եւ առեւտուրին: Ի՞նչ անվտանգային համակարգ պիտի փոխարինէ նախկինը:

Իսկ եթէ Հայաստանը կը շարունակէ ԵԱՏՄ-ի մէջ մնալ, ապա ԵՄ անդամակցութեան քաղաքական խոստումը ինչպէ՞ս պիտի իրականանայ:

Արտաքին քաղաքական բազմակողմանիութիւնը կարողութիւն կը դառնայ միայն այն ժամանակ, երբ պետութիւնը գիտէ իր վերջնական նպատակը: Հակառակ պարագային, ան կրնայ վերածուիլ տարբեր ուժերու միջեւ քաշքշուքի:

ԹՐԻՓՓ - ճանապարհ մը, որուն շուրջ շատ աւելի մեծ հարցեր կան

Այս բոլոր զարգացումներուն մէջ ԹՐԻՓՓ-ը` «Թրամփի ուղի` յանուն միջազգային խաղաղութեան եւ բարգաւաճման» ծրագիրը, առանձնայատուկ ուշադրութեան արժանի է:

Այսօր արդէն բաւական ընդարձակ տեղեկութիւն հրապարակուած է անոր մասին:

Հայաստան-Միացեալ Նահանգներ համաձայնագիրով նախատեսուած «TRIPP Development Company»-ին մէջ ամերիկեան կողմը պիտի ունենայ 74 առ հարիւր համեմատութեամբ վերահսկիչ բաժնեմաս, Հայաստանը` 26:

Ընկերութեան պիտի տրամադրուին համապատասխան տարածքներու նկատմամբ 49 տարուան հողային օգտագործման ու զարգացման բացառիկ իրաւունքներ, որոնք 50 տարի կարելի պիտի ըլլայ երկարաձգել` փոխադարձ համաձայնութեամբ: Ծրագիրը կրնայ ընդգրկել` երկաթուղի, ճանապարհ, քարիւղի եւ կազի խողովակաշարեր, ելեկտրական հաղորդակցութիւն ու օպտիկամանրաթելային ենթակառուցուածքներ: Համաձայնագիրը միաժամանակ յստակօրէն կը հաստատէ Հայաստանի ինքնիշխանութիւնը, տարածքային ամբողջականութիւնը եւ իրաւազօրութիւնը ծրագրի ամբողջ տարածքին վրայ:

Փաստաթուղթը ինքնին «միջանցք» բառը չի հաստատեր եւ Հայաստանի իրաւազօրութեան վերացումը չի նախատեսեր:

Բայց պետական լուրջ մտածողութիւնը այստեղ չի կրնար վերջանալ: Ընդհակառակը, այստեղէն կը սկսին հարցումները.

Ինչո՞ւ 74 առ հարիւր:

Ինչո՞ւ 49 տարի:

Ինչո՞ւ հնարաւոր եւս 50 տարի:

Ի՞նչ պիտի ըլլան Հայաստանի տնտեսական իսկական եկամուտները:

Ո՞վ պիտի կառավարէ ենթակառուցուածքներու առօրեայ գործունէութիւնը:

Ինչպիսի՞ ապահովական համակարգ պիտի գործէ:

Ինչպէ՞ս պիտի լուծուին ապագայ քաղաքական վէճերը:

Ի՞նչ պիտի պատահի, եթէ յիսուն տարի ետք Միացեալ Նահանգներու, Իրանի, Ռուսիոյ, Թուրքիոյ կամ Չինաստանի տարածաշրջանային յարաբերութիւնները բոլորովին տարբեր պատկեր ունենան:

99 տարուան հնարաւոր հորիզոն ունեցող ծրագիր մը կարելի չէ գնահատել միայն 2026-ի քաղաքական պայմաններով:

Իրանի սահմանին վրայ ամերիկեան երկարատեւ ներկայութիւնը

Եւ այստեղ կը հասնինք հարցի այն բաժինին, որ Հայաստանի մէջ անհրաժեշտ խորութեամբ գրեթէ չի քննարկուիր:

ԹՐԻՓՓ-ի ենթակառուցուածքը պիտի անցնի Հայաստանի հարաւէն` Արաքսի հովիտէն, Իրանի անմիջական սահմանին երկայնքով: Հայաստանի վարչապետը օգոստոս 2026-ին Ազգային ժողովին մէջ հաստատած է, որ ԹՐԻՓՓ-ի երկաթուղային ենթակառուցուածքը պիտի անցնի Նռնաձոր-Ագարակ ուղղութեամբ` Հայաստանի հարաւային սահմանին, Արաքսի ափերով: Միաժամանակ ան ընդգծած է, որ ծրագիրը օտար զինուորական կամ զինեալ ներկայութիւն չի նախատեսեր:

Այս կէտը պէտք է յստակ պահել:

Այսօր ստորագրուած փաստաթուղթերը ամերիկեան բանակի տեղակայում չեն նախատեսեր:

Սակայն քաղաքական ու ռազմավարական մտածողութիւնը պարտաւոր է նաեւ յաջորդ հարցումը տալ:

Երբ Միացեալ Նահանգներու պատկանող կառոյցը վերահսկիչ մասնակցութեամբ տասնամեակներ շարունակ ներկայութիւն պիտի ունենայ Իրանի անմիջական սահմանին վրայ, կարելի՞ է ապահովաբար յայտարարել, որ այդ ներկայութիւնը ապագային երբեք անվտանգային, հետախուզական կամ ռազմական նշանակութիւն պիտի չստանայ:

Ոչ ոք այսօր կրնայ այդպիսի ապագայ երաշխաւորել: Ճիշդ այս պատճառով Իրանի արձագանգը պէտք է լրջօրէն ուսումնասիրել: Յուլիս 2026-ին Հայաստանի մէջ Իրանի դեսպան Խալիլ Շիրղոլամի հրապարակաւ ընդունեց, որ Միացեալ Նահանգներու ուղղակի ներկայութիւնը Իրանի սահմաններուն մօտ Թեհրանի համար «օրինական մտահոգութիւն» է` նոյն ժամանակ նշելով, որ Հայաստանի կառավարութիւնը հաւաստիացուցած է` ծրագիրը Իրանի դէմ սպառնալիք պիտի չստեղծէ:

Այդ մտահոգութիւնը կարելի է հասկնալ:

Թուղթի վրայ ԹՐԻՓՓ-ը Իրանի սահման չի հասցներ ամերիկեան բանակը: Բայց ան կը ստեղծէ ամերիկեան պետական վերահսկիչ ներկայութեան երկարաժամկէտ ենթակառուցուածք Իրանի սահմանին անմիջական մերձակայքին:

Ուրեմն օրինական է հարցնել`

Եթէ ապագային ԱՄՆ-Իրան հակամարտութիւնը նոր ռազմական փուլի հասնի, ԹՐԻՓՓ-ի ենթակառուցուածքներուն անվտանգութիւնը ո՞վ պիտի ապահովէ:

Եթէ ամերիկեան տնտեսական կամ պետական շահերը վտանգուին, Ուաշինկթըն պիտի պահանջէ՞ լրացուցիչ անվտանգային միջոցառումներ:

Այսօր բացառուող զինուորական ներկայութիւնը քսան կամ յիսուն տարի ետք ալ բացառուած պիտի մնա՞յ:

Եթէ երբեւէ այդպիսի փոփոխութիւն տեղի ունենայ, Հայաստան փաստացիօրէն պիտի չդառնա՞յ ամերիկեան ու իրանեան ռազմավարական դիմակայութեան սահմանագիծ:

Այս հարցումները չունին պատասխաններ:

Անշուշտ ամբողջ պատկերը ներկայացնելու համար պէտք է արձանագրել նաեւ, որ 9 սեպտեմբեր 2026-ին Հայաստանի Ազգային ժողովի արտաքին յարաբերութիւններու յանձնաժողովի նախագահ Սարգիս Խանդանեան յայտարարեց, որ վերջին հայ-իրանեան քննարկումներէն ետք պաշտօնական Թեհրան ԹՐԻՓՓ-ի նկատմամբ այլեւս առարկութիւն չէ ներկայացուցած:

Այս յայտարարութիւնը կարեւոր է:

Բայց «պաշտօնական առարկութիւն չունենալը» եւ «ռազմավարական մտահոգութիւն չունենալը» նոյն բանը չեն:

Պետութիւնները երբեմն կը համաձայնին իրականութիւններու հետ ապրիլ` առանց այդ իրականութիւնները անվտանգ համարելու:

Հայաստան պարտաւոր է իր յարաբերութիւնները Իրանի հետ պահպանել բացառիկ զգուշութեամբ:

Իրանը Հայաստանի չորս անմիջական հարեւաններէն մէկն է: Հայ-իրանեան սահմանը Հայաստանի համար տնտեսական, քաղաքական ու անվտանգային կենսական նշանակութիւն ունի:

Հայաստանին համար մեծ սխալ պիտի ըլլայ Ուաշինկթընի հետ գործընկերութիւնը կառուցել Թեհրանի հետ վստահութեան հաշուոյն:

Նոյնքան սխալ պիտի ըլլայ Իրանի մտահոգութիւններուն պատճառով հրաժարիլ Հայաստանի համար օգտակար արեւմտեան տնտեսական կարելիութիւններէն:

Հայաստանը պէտք է ձգտի կամուրջ դառնալ, ոչ` ուրիշներու հակամարտութեան սահմանագիծ:

Մինչ այս բոլորը կը կատարուին` ի՞նչով զբաղած ենք ՄԵՆՔ..

Ահա հարցին ամենացաւալի մասը:

Մեր շուրջը կը վերաձեւաւորուի Հարաւային Կովկասը:

Կը փոխուին ուժային հաւասարակշռութիւնները:

Ռուսիան կը նահանջէ որոշ դիրքերէ:

Միացեալ Նահանգները կը տարածուին դէպի նոր տարածքներ:

Թուրքիա եւ Ազրպէյճան կը խորացնեն իրենց ռազմավարական գործակցութիւնը:

Իրան կը հետեւի իր հիւսիսային սահմանին:

Եւրոպական Միութիւնը կը խորացնէ իր ներկայութիւնը:

Չինաստան, Հնդկաստան եւ Կեդրոնական Ասիա իրենց հաղորդակցական շահերն ունին:

Իսկ Հայաստանի հասարակական-քաղաքական կեանքը կլանուած է այնպիսի ներքին պատերազմով, ուր գլխաւոր նպատակ դարձած է ոչ թէ հակառակորդին տեսակէտը յաղթահարելը, այլ` հակառակորդը ոչնչացնելը:

Իշխանութիւն-ընդդիմութիւն: Իշխանութիւն-Եկեղեցի:

Դատարաններ: Ձերբակալութիւններ:

Փոխադարձ վիրաւորանք:

Դաւաճանի ու գործակալի պիտակներ:

Այսպիսի աշխարհաքաղաքական միջավայրի մէջ Հայաստան կ՛ապրի ներքին անվերջ լեզուակռիւներով իր ուժերը մաշեցնելու շքեղութիւնը:

Իշխանութի՛ւն, ո՞ւր էք: Իշխանութիւնը ընտրութեամբ ստացած քուէն պէտք է վերածէ պետական ռազմավարութեան:

Ի՞նչ է Հայաստանի յառաջիկայ տասը կամ քսան տարուան անվտանգութեան տեսլականը: Ի՞նչ պիտի ըլլայ Ռուսիոյ հետ յարաբերութիւններու վերջնական ձեւը: Ո՞ւր է Եւրոպական Միութեան հետ մերձեցման ճանապարհային քարտէսը: Ի՞նչ կարմիր գիծեր կան Թուրքիոյ եւ Ազրպէյճանի հետ բանակցութիւններուն մէջ: Ինչպէ՞ս պիտի պահպանուի Իրանի հետ ռազմավարական նշանակութիւն ունեցող սահմանը: Ո՞վ եւ ինչպէ՞ս պիտի վերահսկէ ԹՐԻՓՓ-ի զարգացումը տասնամեակներ շարունակ: Ո՞ր ազգային հարցերու շուրջ կարելի է բանակցիլ, եւ որո՞նք դուրս պիտի մնան արտաքին պահանջներու դաշտէն:

Պետութիւն մը կը զօրանայ, երբ հասարակութիւնը գիտէ` պետութիւնը ո՞ւր կ՛երթայ...

Հետզհետէ հրամայական կը դառնայ այլընտրանքի կայացման շուրջ համաժողովրդային համոզում յառաջացնելը:

Եւ վերջապէս` սփիւռքը:

Մենք ալ իրաւունք չունինք միայն մատնացոյց ընելու Երեւանը:

Տասնամեակներ շարունակ խօսած ենք համահայկական ներուժի մասին: Ո՞ւր է այդ ներուժը այսօր: Հայ ժողովուրդը աշխարհի տարբեր երկիրներու մէջ ունի` միջազգային իրաւունքի մասնագէտներ, տնտեսագէտներ, զինուորականներ, դիւանագէտներ, գիտնականներ, արհեստագէտներ, համալսարանի դասախօսներ, գործարարներ եւ քաղաքական փորձառութիւն ունեցող անձեր:

Ինչո՞ւ չունինք մնայուն համահայկական ռազմավարական կեդրոններ, որոնք ամէն օր պիտի ուսումնասիրեն` Թուրքիան, Ազրպէյճանը, Իրանը, Ռուսիան, Միացեալ Նահանգները, Եւրոպական Միութիւնը:

Ինչո՞ւ Հայաստանը մեծ որոշումներու ժամանակ միշտ կը սկսի գրեթէ զերոյէն:

Ինչո՞ւ սփիւռքը յաճախ աւելի կազմակերպուած է կուսակցական հակամարտութիւններուն մէջ, քան` Հայաստանի պետական անվտանգութեան հարցերուն շուրջ:

Սփիւռքը պէտք չէ կառավարուի Երեւանէն, ո՛չ ալ Երեւանը` սփիւռքէն:

Սփիւռքը ազգային գործընկեր է եւ իր հսկայական կարողութիւնը պէտք է ծառայեցնէ հայկական պետականութեան հզօրացման:

Երեսունհինգ տարիներու դատաստանը

Անշուշտ երեսունհինգ տարիները միայն պարտութիւններու պատմութիւն չեն: Հայաստանը կառուցեց պետական հաստատութիւններ: Աշխարհին վրայ կայ Հայաստանի Հանրապետութիւն անունով միջազգային իրաւունքի ինքնիշխան պետութիւն: Սերունդ մը ծնաւ ու մեծցաւ անկախ երկրի մէջ: Ստեղծուեցան` բանակ, դիւանագիտական համակարգ, տնտեսութիւն, համալսարաններ, արհեստագիտական ներուժ: Եղան յաղթանակներ: Եղան վերելքներ:

Սակայն պատմութիւնը ժողովուրդները կը դատէ ոչ միայն անոնց ունեցածով, այլ նաեւ` անոնց պահպանածով:

1991-ին մենք անկախութեան ճանապարհը սկսանք արցախեան շարժման վերելքով, ազգային համախմբումով եւ յաղթանակի հաւատքով:

2026-ին Արցախը հայաթափուած է: Հարիւր հազարաւոր արցախահայեր հեռացած են իրենց հայրենիքէն: Հայաստանի սահմաններուն անվտանգութիւնը կը մնայ մտահոգիչ: Խաղաղութեան վերջնական համաձայնագիրը կը մնայ արտաքին պայմանաւորումներու առարկայ: Մեր սահմանադրութեան մասին կը խօսի հակառակորդ պետութեան ղեկավարութիւնը: Մեր արտաքին տնտեսական ուղղութեան շուրջ Մոսկուան ու Պրիւքսելը հակադիր սպասումներ ունին: Մեր հարաւային սահմանին վրայ կը ձեւաւորուի ամերիկեան երկարաժամկէտ ռազմավարական ծրագիր: Մեր սահմանակից Իրանը սեփական անվտանգութեան պրիսմակով կը դիտէ այդ ներկայութիւնը:

Եւ այս բոլորին մէջ Հայաստանը տակաւին կը փնտռէ այն համազգային համաձայնութիւնը, որ պիտի պատասխանէ ամենապարզ հարցումին.

Ի՞նչ պետութիւն կ՛ուզենք ունենալ քսան տարի ետք:

Եթէ այս հարցումին ընդհանուր պատասխան չունինք, ապա մնացած բոլորը ժամանակաւոր են: Իշխանութիւնները կու գան ու կ՛երթան: Կուսակցութիւնները կը մեծնան ու կը փոքրանան: Առաջնորդները կը յայտնուին ու կը հեռանան: Մեծ պետութիւններու շահերն ալ կը փոխուին:

Միայն Հայաստանը պէ՛տք է մնայ:

Փոքր պետութիւն մը մեծ պետութիւններէն աւելի խոհեմ, աւելի հեռատես եւ աւելի միասնական պէտք է ըլլայ:

Այսօր մեր մեծագոյն խնդիրը միայն Թուրքիան կամ Ազրպէյճանը չեն: Միայն Ռուսիոյ նահանջը կամ Ամերիկայի մուտքը չէ: Միայն Եւրոպա-ԵԱՏՄ ընտրութիւնը չէ: Միայն ԹՐԻՓՓ-ը կամ Իրանի մտահոգութիւնը չէ:

Մեր մեծագոյն խնդիրը Հայաստանի պետական շահը յստակ սահմանելու եւ այդ շահին շուրջ իշխանութենէն, ընդդիմութենէն ու սփիւռքէն վեր ազգային նուազագոյն համաձայնութիւն ստեղծելու անկարողութիւնն է:

Ահա թէ ինչո՛ւ անկախութեան 35-ամեակը միայն շնորհաւորանքի օր պէտք չէ ըլլայ:

Ան պէտք է ըլլայ հաշուետուութեան օր:

Ի՞նչ ունեցանք:

Ի՞նչ կորսնցուցինք:

Ո՞վ էր պատասխանատուն:

Ո՞ւր սխալեցանք:

Եւ ամենակարեւորը` ի՞նչ պիտի փոխենք:

Որովհետեւ պատմութիւնը անվերջ փորձերու առիթ չ՛ընծայեր: Հայաստանը աշխարհաքաղաքական փորձադաշտ չէ: Հայաստանը քարտէսի վրայ ճանապարհ մը չէ: Հայաստանը մեծ պետութիւններու միջեւ սակարկութեան հողամաս մը չէ: Հայաստանը մեր բոլորին հայրենիքն է: Հայրենիքը կը պահանջէ պետական մտածողութեան տէր իշխանութիւն: Այլընտրանք ներկայացնող ընդդիմութիւն: Կազմակերպուած սփիւռք: Հասարակութիւն, որ կուսակցական պատնէշներէն վեր կարենայ տեսնել պետականութեան վտանգը:

Երեսունհինգ տարի ետք հարցումը դարձեալ մեր առջեւ է.

Իշխանութի՛ւն, ո՞ւր էք:

Ընդդիմութի՛ւն, ո՞ւր էք:

Սփի՛ւռք, ո՞ւր ենք մենք:

Եւ այս երեք հարցումներէն ալ աւելի ծանր`

Հայաստա՛ն, ո՞ւր կ՛երթաս:

Պատասխանը միայն պատմաբաններուն ձգելու ժամանակ չունինք այլեւս:

Զայն այսօր պէտք է տանք մենք:

Որովհետեւ վաղուան Հայաստանը պիտի ըլլայ այն, ինչ որ այսօրուան հայութիւնը պիտի կարողանայ պահպանել, պաշտպանել եւ կառուցել: